Bekim Fehmiu dhe identiteti (jugosllav) shqiptar

Shqipėria, "vendi i shqiponjave", ka qenė njė magjepse e madhe pėr Perėndimin, nga muzat poetike tė Lord Bajronit e deri te shkrimet etnografike tė Edit Durham dhe Rose Wilder Lane. Ende pėrkufizimi pėr kombėsinė shqiptare nuk ngel vetėm brenda kufijve tė vegjėl tė shtetit amė. Sot bota njeh edhe popullsinė shqiptare, pjesė e ish-Jugosllavisė. Ēėshtja shqiptare ishte shumė e prekshme edhe nėn regjimin e Titos, dhe u vendos nė vėmendje tė parė. Ky kompleksitet i identitetit shqiptaro-jugosllav u mishėrua edhe nė karrierėn dhe nė jetėn personale tė aktorit Bekim Fehmiu.

Bir i Sarajevės?

Nė biografitė e shkruara pėr Bekim Fehmiun, jo rrallė ka pasur kontradikta, por edhe dykuptimėsi. I njohur fillimisht si shqiptar i Kosovės, pėr Fehmiun thuhej me bindje se ai nuk kishte lindur nė Kosovė. Po ku? Nė pjesėn mė tė madhe tė shkrimeve thuhej se Bekim Fehmiu kishte lindur mė 1936 nė Sarajevė, nė njė familje me origjinė shqiptare, e cila mė pas u zhvendos nė Shkodėr pėr disa vite me radhė, pėrpara se tė vendosej nė Kosovė. Kjo pohohet edhe nė autobiografinė e shkruar pėr autorin nė gjuhėn serbe mė 1999, "Brilliant and Terrifying" ("Blistavo I straÅ”ko", "E shkėlqyer dhe e tmerrshme), e cila fokusohet nė jetėn familjare tė Fehmiut dhe edukimin e tij. Edhe sot e kėsaj dite data dhe vendi i lindjes sė tij janė shumė konfuze. Duke iu referuar shėnimeve tė shtypit serb nė kohėn e filmit "Aventurierėt", thuhet se Fehmiu ka lindur nė Kukės, Shqipėri, njė vend afėr kufirit me Kosovėn, i cili 60 vjet mė vonė do tė hasej nė titujt kryesorė tė mediave botėrore, si njė vendkalim i kosovarėve gjatė luftės. Ndonjė mund ta quajė ēėshtjen e vendlindjes sė Fehmiut si thjesht gazetareske, por ndonjėherė vėrehet edhe njė pėrjashtim i Sarajevės nga i gjithė ky diskutim. Kjo harresė shihet nga ana shqiptare, ku mė shumė pėrqendrohet vėmendja te karriera e tij. Nė "Enciklopedinė e Filmit Shqiptar", botuar nga Abaz Hoxha mė 2002, ku jepen tė detajuara tė dhėna biografike tė tė gjitha figurave tė filmit kombėtar, qofshin kėta regjisorė, aktorė, skenaristė, kompozitorė apo teknikė, nė hyrjen e gjatė pėr Bekim Fehmiun thuhet se aktori ka lindur mė 1932 dhe jo mė 1936, dhe shmanget vendi i lindjes. Kjo ėshtė njė nga rastet ku ėshtė eliminuar. Hoxha pėrmend vetėm studimet e Fehmiut nė Beograd, punėn nė teatrin Kombėtar tė Prishtinės dhe karrierėn ndėrkombėtare. Pse do t‘u interesonin kėto kontradikta apo mėnjanime? A do tė ishte thelbėsore qė Fehmiu tė kishte lindur nė Jugosllavi dhe tė nxitej miti i unitetit kombėtar? A do tė forcohej ky mit nėse vendi i lindjes sė aktorit do tė zhvendosej nga Shqipėria nė Sarajevė? Nė ēdo rast, si ish-Jugosllavia, ashtu edhe Shqipėria, pretendojnė kombėsinė e aktorit, edhe pse kjo e fundit mė me maturi.


Raportime nga Beogradi


Nė njė intervistė tė vitit 1982, me Jasmina Leki, e publikuar nė "Intervista" (ndoshta njė nga intervistat mė shpjeguese tė Fehmiut), aktori mundohet tė theksojė qėndrimin e tij tė kujdesshėm ndaj nacionalizmave dhe problemeve qė mė vonė do tė ēonin nė 1998-‘99 nė luftėn e Kosovės. Kur e pyetėn mbi identitetin shqiptar, Fehmiu theksoi se kėto diskutime kanė mė shumė prirjen pėr tė thelluar mė tepėr pėrēarjen mes shqiptarėve dhe serbėve. Ndėrsa pėr pyetjen se a mendonte ai pėr njė Kosovė tė pavarur, Fehmiu e anashkalon ēėshtjen, duke u fokusuar mė sė shumti mbi lirinė dhe tė drejtat e garantuara nga Kushtetuta jugosllave, duke pėrkrahur nocionin e njė Jugosllavie tė bashkuar. Nė njė farė mėnyre, Fehmiu refuzoi tė pėrgjigjej drejtpėrsėdrejti se si ai, njė shqiptar nė Beograd, ndihej pėr situatėn nė Kosovė. Ai pėrdori kundėrpyetjen: Si ndjehet dikush nė Beograd pėr identitetin e tij shqiptar? Nė vazhdim ai u mor mė shumė me probleme sociale, se sa me probleme etnike, pėr tė shmangur keqkuptimet nė Jugosllavi. Fehmiu e pėrshkruan vizitėn e tij tė parė nė Shqipėri si njė rast pėr tė luajtur nė njė film kushtuar heroit kombėtar, Skėnderbeu. Aktori ėshtė shprehur se e pranoi propozimin, por kjo nuk do tė thotė se ai u vu nė anėn shqiptare. Nė kėto kushte ishte e vėshtirė tė theksoje se aktori mendonte si njė shqiptar i vėrtetė. Pėr kėtė, Fehmiu kujton pritjen qė iu bė mė 1967-ėn nė pronėn e Titos, ku njė ministėr i qeverisė e kėshilloi qė tė ishte gjithnjė i ndjeshėm pėr kombėsinė e tij shqiptare. Fehmiu pyeti: "Pėrse"? Nėse ai do tė vinte gjithnjė nė dukje se ishte njė shqiptar nga Kosova, nė sytė e atyre qė nuk shikonin pėrtej hundės sė tyre, kjo do tė dukej si njė shenjė nacionalizmi. I referohet pritjes nė Nju Jork, mė 1968, pėr tė shpjeguar kėtė efekt. Nė njė ngjarje publike, pavarėsisht paralajmėrimeve tė "Paramount", ai vendos tė veshė njė kostum kombėtar shqiptar. Ndodhi qė "The New York Post" tė fokusohej mė shumė te kostumi qė ai kishte zgjedhur tė vishte, se sa te gjėrat e tjera. Nė kėtė rast, aktori i trembej mė shumė idesė sė njė propagande anti-jugosllave, e cila do tė reflektohej nė shtypjen e shqiptarėve. Nė mbrojte tė Jugosllavisė sė Titos, Fehmiu u shpreh se sportiviteti i kostumit kombėtar ishte mė i pranueshėm. Aktori u mundua tė shmangte qė zgjedhja e kostumit tė lidhej me shfaqjen e shenjave tė nacionalizmit. Intervista pėrfundon me pohimin e aktorėve se ai i mėsonte shqip djalit tė tij jo pėr arsye tė nacionalizmit, por sepse, sipas tij, "sa mė shumė gjuhė tė dish, aq mė shumė vlera ke".

Raportimet nga Tirana

Tė dhėna tė konsiderueshme gjenden nė shtypin jugosllav mbi perspektivėn shqiptare tė Fehmiut, kombėsinė dhe karrierėn e tij. Me rastin e vizitės sė aktorit nė prill tė 1972-shit nė Shqipėri, regjisori Vitori Ēeli bėri njė dokumentar 90-minutėsh, duke u fokusuar nė rėndėsinė e vizitės. Ēeli, njė shqiptar i lindur nė Nju Jork nė 1928, ka studiuar pėr film nė Moskė, para se tė merrte detyrėn si botues i "Kinostudios sė Re" nė Tiranė. Nė mesin e viteve ‘60 Ēeli hyri nė rrugėn e profesionit tė tij. Dokumentari i titulluar "Bekim Fehmiu nė Shqipėri" konsiston nė gjurmėt e heshtura tė vizitės shqiptare tė Fehmiut, me njė tis tė butė dhe zėrin e njė femre qė pėrshkruan imazhet evidente. Filmi tregon mbėrritjen e Fehmiut nė Tiranė dhe takimet e tij me drejtorin e filmit, Todi Bozo, Viktor Gjikėn, Piro Milkanin, Endri Kekon etj. Ata e shoqėruan aktorin ndėrsa ai vizitoi kėshtjellėn e heroit kombėtar shqiptar, Gjergj Kastrioti (mė shumė i njohur si Skėnderbeu) nė Krujė dhe nė muzeun historik atje (ne duhet tė ritheksojmė se Fehmiu u ftua nė Shqipėri me qėllimin qė tė merrte pjesė nė njė film tė bazuar mbi jetėn e Skėnderbeut. Ndėrsa aktori ra dakord pas mbėrritjes sė tij atje se ka pak prova qė njė produksion i tillė ishte realisht nė realizim e sipėr apo i planifikuar). Vizita tė tjera tė dokumentuara nė filmin e Ēelit pėrfshijnė muzeun e luftės dhe atė arkeologjik nė Durrės, rrėnojat antike tė Butrintit dhe portin e Luanit njė nga portet legjendare tė Odisesė sė Homerit. Duke tekstualizuar angazhimin e aktorit nė zanatin e tij, si dhe marksizmin, filmi tregon njė takim mes Fehmiut dhe aktorėve tė rinj dramatikė, si njė qėndrim i detyruar nė tė cilin ai sillte ndėrmend madhėshtinė e hidrocentralit tė Mao Ce Dunit nė Vaun e Dejės. Pėrmes filmit, Fehmiu prezantohet si seksi dhe trendi (sportiv dhe me prerjen e flokėve tė shkurtra mbi vesh, pantallona tė ngushta tė periudhės). Mbi tė gjitha, mėnyrat e tij tė sjelljes ngjanin gjithnjė kordiale. Ēeli evokon njė nocion tė panshqiptarizmit dhe njė sens tė vėllazėrisė me bashkėpatriotėt jashtė territorit kombėtar. Njė nga sekuencat mė intriguese nė film ishte padyshim rezultati i ekspertizės sė drejtorit nė botimin e njohurive tė tij mbi kinemanė sovjetike. Nga xhirimet e Fehmiut nė paradėn e Ditės sė Majit nė Tiranė dhe tė shokut Enver hoxha qė pėrulej pėrpara turmave, filmi krijon iluzionin se Fehmiu personalisht takoi shefin e shtetit shqiptar. Me pasoja tė veēanta nė sekuencat e xhiruara nė Shkodėr ishte momenti kur Fehmiu vizitoi Shtėpinė e tij tė Fėmijės. Zėri i dokumentarit identifikon shtėpinė si vendlindjen e aktorit. Edhe njė herė ēėshtja e vendlindjes aktuale tė Fehmiut u turbullua. Edhe pse nuk ka asnjė dyshim se familja e aktorit u lind nė Shqipėri dhe se ai vetė kaloi shumė vite nė Shkodėr si fėmijė i vogėl, kjo duket se nuk ka qenė mjaftueshėm. Njė nga misionet kryesore tė filmit tė Ēelit ishte qė tė tregonte se Fehmiu ishte shqiptar, duke nxjerrė jashtė loje historinė zyrtare jugosllave, se ai kishte lindur nė Sarajevė. Nė kremtimin e vėllazėrisė sė tij panshqiptare, Bekim Fehmiu nė Shqipėri minimizoi edukimin beogradas tė aktorit, angazhimin nė teatrin serb dhe martesėn me njė etnike serbe.



 

Publikoje në:

Disktutime, lajme dhe informacione nga jeta e perditshme

Informacione mbi artikullin

Gazeta Shqip

Publikuar nga: Gazeta Shqip

Tė tjera lajme interesante

Regjistrim

Ju mund tė regjistroheni pėr RSS ose pėr tė marrė e-mail me lajmet mė tė fundit.

Regjistrohuni per RSS feed


Ky opsion do tė rivendose dhe njėherė rregullat a paracaktuara tė shfaqjes sė lajmeve nė faqe.

Ri-vendos