Shkrimtari dhe ADN-ja e kombit

I matur, por me siguri dhe me profesionalizm, Mehmet Elezi po afirmohet si romancier i ADN-s shqiptare. Mbas romanit “Ujdhesa e askujt”, ku lexuesit i propozohet nj parabol origjinale e zanafills s jets sociale mbi tok, me gjith konfliktet, paradokset dhe prafrsin q presupozon nj fiksion i till, Mehmet Elezi risjell n nj form m t arrir, nj tip rrfimi jo fort t eksploruar n letrat shqipe.

Karakteristik e nisms romaneske t Mehmet Elezit sht ai q po e quajm rrfim antroposocial, q rrnjoset n psikikn kombtare dhe motivohet prej saj. Natyra e rrfimit t lvruar nga Ernest Koliqi, Mitrush Kuteli, Ramiz Kelmendi, rikap me Mehmet Elezin parametrat konceptual t prozs s Anton Pashkut e Martin Camajt, me nj shprehje t mirfillt autenticiteti n konceptim, n gjuh dhe n qasje t krijimit letrar.

Romani vonon t na e jap elsin e kodit t leximit, ka sht e kuptueshme, meqense bhet fjal pr kod ADN-je. Prmes formave moderne t eksplorimit, kodi zbulohet me mjetet e mome, kur urtsia dhe fati i fisit qen t shkruara n shpatulla berrash t zotit t shtpis. Kjo piknisje antroposociale na zbulon edhe origjinalitetin e prozs s Elezit: rrfimi i tij bashkon ngjarje, situata, karaktere, prjetime, ndjesi e shprehsi autentike, t vjela drejtprdrejt nga “terreni”, si n nj ditar antropologu. Besimet, zakonet, ritet, shpalohen gjat rrfimit me nj natyrshmri rrjedhse, si nevoj e brendshme e vet qenies s personazheve, duke i dhne leximit joshjen e realiteteve t paprsritshme.

N nj fshat t izoluar malsie, t cilit as lufta e fundit s’ia pati prishur paqen, sinjalet q deshifrohen n shpatulla qengji prej pleqsh t rrahur me shortet e jets, parandjellin nj kob t pashpjegueshm. Njerzit vihen t gjurmojn shenjat e mundshme prmes t ndodhurave t uditshme: nj pyll q merr flak, nj lop e humbur kullotave, forcat e ndjekjes q gjurmojn nj prift francez/franeskan, t cilin e marrin me vete bashk me t zotin e shtpis q e strehonte, apo zhdukja e pakuptimt e malsorit Mhill.

Jan vitet e para t paslufts dhe fshatit i duhet t msohet me turlilloj t pandodhurash. Ardhja e beft e “gazit” t degs me katr ndjeks t armatosur, t shoqruar nga malsori i shumprfolur Lek Dekorata, i v barutin paqes dhe vet rrfimit. ka do t ndodh pasktaj, nuk qe par as dgjuar ndonjher n ato an. T ardhurit veprojn sipas ligjit t pushks, e cila n duart e tyre nuk pyet as pr nder burri as pr kanun. Ligji i politiks s dits ballafaqohet me nj prplasje tragjike me ligjin strgjyshor. Baraspeshat shekullore prishen e do themel i jets malsore tronditet. Shqiptari q aty e tutje i hap dern mikut t paftuar, quhet tradhtar. Kurse miku t cilit i mbyllet dera, detyrohet t ngujohet n shpelln e ujkut. Atbot, ujku e ndien se njeriu ka nevoj pr t dhe bhet qenie mikpritse: ndan me njeriun shpelln dhe, n kmbim t zjarrit, gjuan pr t mish preje t njom.

Ndrthurja e rrfimit romanesk t Elezit me grimca jete nga kujtimet e botuare t At Zef Pllumit (“Rrno vetm pr me tregue”), me jehona nga “Eposi i Kreshnikve”, apo me referenca diskrete nga qytetrimet e lashta, i jep leximit nj dendsi sugjestionuese, teksa e pasuron tekstin me nj rrjet shenjash q bashkpunojn n mnyr t ndrlidhur. sht pr t’u veuar ndodhia e njeriut me ujkun, t ciln, ashtu si Ridvan Dibra n romanin Stina e Ujkut, Elezi e modelon mbi origjinalin e kujtimeve t At Zef Pllumit, duke e dramatizuar n formn e nj dialogu sa absurd, aq edhe ekzistencial. Kqyrja n rrafsh krahasues e tre motrzimeve (Pllumi, Dibra, Elezi), pr t par ndryshimet n qasje, n tonalitet dhe n rezultat, meriton vmendje t posame dhe nj analiz m vete.

N ndryshim nga mjaft autor t tjer, sidomos Kadare e Dibra, t cilt e ndrtojn rrfimin e tyre mbi mite ose legjenda ekzistuese, duke i aktualizuar kto sipas perceptimit t tyre modern, Elezi e v rrfimin e vet n funksion t krijimit t miteve e legjendave t reja. Kjo prbn, besojm, nj ndr pikat e forta t ktij krijimi t fundit t Elezit.

Situata mitkrijuese lexohet qartazi n roman. Malsori i pashm un Gurra sht hedhur i vrar n zall t lumit, fytyrmasakruar. Trupi i tij i pavarrosur ruhet pr dit me radh nga forcat e ndjekjes, ndrsa malsort thirren ta kundrojn nga nj distanc e caktuar. Mund t’i afrohet vetm kush ia dshiron vetes t njjtin fat me viktimn. Kt fat ia do vetes e motra, e cila vjen nga larg pr t br ritin e gjams malsore. N vajin e saj t thekshm e dinjitoz frymojn Zana e bjeshkve, Ajkuna e eposit, motra e Gjergj Elez Alis, e mbi t gjitha Antigona e mitit antik, mishrimi i motrs s betuar deri n vdekje pr dashuri ndaj vllait. I ushqyer me rrymn epike kombtare, ky variant shqiptar i mitit t Antigons fiton nj intensitet t jashtzakonshm. Ndoshta sht mkat q autori i ka prqendruar t gjitha kamerat e rrfimit mbi vdekjen e un Gurrs, e jo mbi motrn e tij, mbi prjetimet dhe botn e saj, ka do i jepte dor pr t ngritur nj monument humanizmi dhe tragjedie, t personifikuar n trajtat e nj motre malsore. Pavarsisht nga kjo, zgjidhja narrative e autorit prputhet plotsisht me qllimin e rrfimit pr t denoncuar terrorin n shfaqjen e tij m njerzore e m absurde:

“Hm, katr mij vjet prpara n kodin e Hamurabit, vdekja paraqitej me ngjyra plot drit, ndjellamir. Krahasohej me joshjen e shtpis pr trimin q kthehej nga lufta, me prehjen nn nj vel, me nj rrugic t dashur, me barin shrues... Prandaj disa studiues e kan quajtur kodin e Hamurabit m shum vepr letrare se juridike. E dije ti Hamurab se ka edhe vdekje si kjo? Vdekje i shqyer midis dy botve, pa t drejtn e shtpis dhe pa t drejtn e varrit? Me fytyrn bjerr, ku krimi i njeriut fshihet pas instinktit t bishs?... Katr mij vjet pas teje, Hamurab”.

N njfar mnyre, tradita qytetruese i ka pranuar terrorin dhe dhunn si autoritet, nmos si shfaqje t njerzores s tjetrsuar. ka denoncohet ktu, ashtu si ka denoncohet te Antigona e Sofokliut, sht dhuna ndaj asaj q prjetohet si kryedhun qysh me lindjen e qytetrimit: dhuna ndaj vdekjes. Kjo revolt ndaj njerzores, ndaj dhuns q tejkalon do gjykim e do realitet njerzor, nuk ngrihet mbi ndonj abstragim teoriko-metafizik, por mbi trupin e shtrir t njeriut t masakruar e t pakallur, mbi t cilin motra besnike derdh gjith gjamn e dheut. Malsori, i cili gjith jetn e vet punon pr “me vdek faqebardh”, q do hap t jets s burrit e hedh me vdekjen mbshtjell si rub prkrye, pr t’i shrbyer si qefin nderi, malsori, pra, goditet n pikn e fundit t nderit t vet: lihet i pakallur e i zbuluar, ndrsa qefini i bardh prkrye pret m kot t shpalohet.

Elezi arrin ta kthej n legjend kt fakt antropologjik t vdekjes malsore:

“Burri i djergur prej katundeve t epra filloi me e shpalue qefinin drit t bardh, q mbante mbshtjell rreth kres.

-S’ka pasuri m t madhe n kt bot se varri, - tha, duke u mshuar duarve npr qefin. - Jeta sht e shkurt, deka sht e gjat. Qefini sht fort i mueshm. E lidh jetn me dekn.

Plhura e bardh shpalohej prmes gishtash si nj rreze q prvidhet prmes pishash e bie npr bore.

-Po jua l peng qefinin q nuk e ndaj kurr prej koke, err e terr, dekn time po jua l peng, - tha, ndrsa shpshtillte qefinin q zgjatej e przgjatej sikur s’do t mbaronte asnjher. - N e shkelsha fjaln, mos ma ktheni kurr kt qefin. Le t mbetem as n tok as n qiell, edhe pa jet edhe pa vdekje”.

Krahasuar me besn e kuqe t Malsorit, ADN-ja e Korbave kullon krejt e zez. Edhe pse autori detyrohet t prdor nj anakronizm teksa v n gojn e ekspertes s kriminalistiks fjaln ADN (analiza e ADN-s ende sot nuk realizohet n Shqipri, por porositet n laboratort e huaj), ky anakronizm i prsritur, madje i vendosur n titull, ka justifikimin e vet. N pikpamje estetike, nj zgjedhje m diskrete mund t ishte e volitshme pr t’i mundsuar lexuesit t mbrrij vetvetiu n prfundimin q imponohet, pr vet faktin se nocioni i ADN-s si prov gjenetike e “s keqes s pastr”, sikur presupozon t jet ADN-ja e Korbave, sht i diskutueshm. Kur mendojm se edhe vet Luiferri, “drita e skterrs”, ishte engjll i tjetrsuar, e keqja e pastr e Korbave, e paprzier me njerzore, prjetohet n kt roman si fiksion i frikshm. Nj krijues subtil v n qendr t rrfimit ndeshjen mes forcave njerzore, e jo mes koncepteve morale apo simboleve abstrakte t mishruara. Megjithse ngjarja e dhunshme e prshkruar nga Elezi sht prsritur n forma t ndryshme e me qindra her brenda gjysmshekullit t kaluar, n qindra vende t Shqipris e t Kosovs, konceptimi funksional i personazheve sipas logjiks protagonist/antagonist, prtej skems zotruese me personazhe pozitiv/negativ, do ta bnte rrfimin m t besueshm e m koherent. Martin Camaj dshmonte se, n nj situat optimale, edhe korbi ndihet “pllumb n shpirt”…

Pavarsisht aspektit simbolik paksa t sforcuar, ADN-ja e Korbave sht nj rrfim i fort dhe i ashpr. Fillon ngadal, si dalja e ujit nga burimi, thuajse rrfimi krkon ta gjej vetiu udhn dhe rrjedhn e vet mesprmes shkmbinjve. Mandej, me t’u kapur pr subjekt, vrshon egrsisht drejt prmbushjes. Ka n kt vrshim nj gjallri vizuale t atill sa lexuesi ka ndjesin se ambientet dhe personazhet bhen pjes e perceptimeve t tij t drejtprdrejta. Sekuencat e rrfimit ndiqen si nj film: i atht e tragjik.

ADN-ja ofron nj tjetr veori befasuese, e cila krkon qysh n krye gjith vmendjen e lexuesit dhe tek e cila ja vlen t ndalesh pa paragjykim: shprehjen gjuhsore specifike. Gjuha e tekstit, nj standard i pasuruar dhe i ndryshuar lehtas me forma burimore t gegnishtes, prvese i vendos personazhet n mjedisin e tyre autentik, pr t’i dhn dinamizm rrfimit e pr t rritur vrtetsin e tij, ka pr funksion t afirmoj nj ndjesi gjuhsore t ndryshme nga standardi i sanksionuar. Duke ruajtur nj baraspesh delikate mes aktit gjuhsor normativ dhe atij dialektal, teksti i Elezit, sht m se i qart, priret t vendos nj norm t re pr standardin e shqipes. Mehmet Elezi ka koh q punon n kahun integrues: Fjalori i tij monumental, i paraprir nga eseja “Gjuhe shqipe n bunker”, dshmojn pr nj angazhim t hershm dhe serioz n t mir t reformimit t standardit.

Lexuesi shqiptar i edukuar me standard t “bunkerizuar”, sht msuar t’i shoh gegnishten e standardin si forma t “paprlyera” me njra-tjetrn dhe prjashtuese t njra-tjetrs. Elezi provon t na bind pr t kundrtn, se ato mund t bashkjetojn n tekst si dy kokat e shqiponjs lidhur me t njjtin trup. Duke qen kjo nj sprov origjinale n nj rrug jo fort t rrahur, format e ndrfutura gegnishte nuk mbahen gjithmon mir nn kontroll. Nse gjuha e tekstit t Elezit sht shum e pasur n leksik e n fjalformim dhe i prshtatet m s miri ambientit dhe natyrs s rrfimit, przierja e trajtave t gegnishtes me standardin nuk dshmohet prher bindse, pasi jo prher kto integrohen natyrshm: disa her integrimi duket se bhet n dm t gegnishtes, her t tjera n dm t standardit. Rast prfaqsues i integrimit n dm t gegnishtes sht ai i pjesores; ndryshe nga autori, besojm se i gjith zgjedhimi II i foljeve n shqip, mund t marr krejt natyrshm formn e pjesores gege, thjesht duke e standardizuar me mbaresn , e jo me ur, pjesoren e ktyre foljeve: n vend t hapur, ikur, ecur, mund t kemi hap, ik, ec; n vend t nxjerrur, vjelur, hequr, mund t kemi nxjerr, vjel, heq; n vend t dalur, njohur, do t kishim dal, njoh; brtitur, pritur, humbur, mbetur, zvendsohen me brtit, prit, humb, mbet; por edhe vrar, ngar, zvendsohen me vra, nga, etj., me nj zgjatim t thjesht t zanores, ka, n prputhje me standardin, shnohet rndom me -.

Gjuha e folur dhe mediat televizive dshmojn prher e m tepr prirje pranuese ndaj formave m aktive t gegnishtes, prjashtuar hundorzimin. Gjuha e tekstit letrar t Elezit e prgjithson kt prirje, duke shnuar nj hap tjetr konkret n njohjen e begatis gjuhsore gege si kod letrar funksionues dhe duke i hapur standardit t shqipes mundsi riprtritse t natyrshme. Pr kt, e pr gjith sa m sipr, ADN-ja e Korbave vlen t shnohet si roman nxehtsisht i rekomandueshm pr t gjitha kategorit e lexuesve shqiptar.

(Parathnie e romanit “ADN-ja e korbave”, 2009; titulli sht i redaksis)

 

Publikoje në:

Disktutime, lajme dhe informacione nga jeta e perditshme

Informacione mbi artikullin

Gazeta Standard

Publikuar nga: Gazeta Standard

Tė tjera lajme interesante

Regjistrim

Ju mund tė regjistroheni pėr RSS ose pėr tė marrė e-mail me lajmet mė tė fundit.

Regjistrohuni per RSS feed


Ky opsion do tė rivendose dhe njėherė rregullat a paracaktuara tė shfaqjes sė lajmeve nė faqe.

Ri-vendos